2014-09-24

Қытай қазақтарының «Еларыс» сайты ұйымдастырған оқырман сұхбаты

Қытай қазақтарының «Еларыс» сайты ұйымдастырған оқырман сұхбаты
Айданақ деген сұхбаттас (сайт мүшесі. Бұдан әрі сұхбаттас):

Сізге Қытайдағы мен сынды қазақтың азаматынан дұғай сәлем Серікзат мырза!! Қазақ тілінде ақындарды «айтыскер ақын,» «жазба ақын» деп екіге жіктеп айтып жүр. Мейлі осы екі өнерлі кісі болсын десек, қазақтың қай баласы айтеу «әууу» демес. «Әууу» дегеннің бәрі ақын ба? Мысалы: өлең жазып жүрміз, газет – журналдарда басылым көріп немесе басылым көрген «әууу» дей салған өлеңдер топтамасы шыққан «өлеңшілердің» бәр-бәрісі ақын бола бере ме? Олар телеарнада, немесе сұхбатта бетпе – бет әңгімеге шақырылғанда, «мен ақын» деп өз аузынан кесетіп айтса дұрыс бола ма? Әлде ел-жұрт «ақын» деп таныса, «ақын» деп атаса, «ақын» деп мойынсал боп имандай ұйыса «ақын» деп атауға келе ме? осы жөнінде тоқтала кетуңізді өтінемін.

Жауап: Рахмет! Негізі жауабын өзіңіз беріп қойыпсыз. «Ақын» деп жұрт мойындаған, әсіресе әдебиетші мамандар бағасын берген дарындарды ғана айтамыз. «Әууу» дегеннің бәрі ақын емес. Егер олай бағалайтын болсақ, қазақтың бәрі ақын болып шығар еді. Ал елімізге белгілі әдеби журналдар мен газеттерде өлеңдері жарық көргендерді ақын деп айтуға болатын шығар. Себебі, оларды сол жерде отырған әдеби редакторлар өлең деуге жарайды деп басып отыр ғой. Бірақ «жақсы өлең», «нашар өлең» деп бағасын беріп отыру керек. Талғамға талас жоқ. Маған ұнаған өлең басқа бір ақынға ұнамауы да мүмкін. Ол да табиғи заңдылық. Өз басым «мен ақынмын» деп кеудесін керіп сұхбат бергендерді қолдамаймын. Шынымен мықты ақын болса, оны халық өзі-ақ таниды.


Ақжар деген Сұхбаттасымыз:

Ассалаумағалаикүм Секе, қазіргі айтыс ақындарының ең басты ерекшелігі не деп айтар едіңіз?

Жауап: Уағалейкумуссалам! Қазіргі айтыс ақындарының ең басты ерекшелігі техника заманына бейімделуі деп айтар едім. Айтыс сахнада, телеэкранда өтетін болғандықтан ақындар уақытқа ойларын сыйдырып айтуға бейімделді. Сосын өлеңнің де көркемдік, құрылымдық талаптары дамыды. Айтыскерлеріміз балталаса бұзылмайтын ұйқаспен, теңеумен, образбен айтуға машықтанды. Бұл да айтыстың жаңа замандағы жетістігі деп айтуға болады.


Жәркен деген сұхбаттасымыз:

Секе, қазіргі адамдардың қарны тойып, мәдениеті өскен сайын айтыстан алыстап бара жатқаны шындық па? Халықта бұрынғы кез сияқты айтысқа қызығушылық қатты жоқ секілді сезіледі.

Жауап: Бұл ойыңызбен келіспеймін! Қазақ жерінің қай қиырында айтыс өтсе де көрермен залы ешқашан бос қалған емес. Ол қарапайым халық. Ал зиялылардың арасында айтысқа шекеден қарайтындар табылады. Олар менсінбегеннен емес, көре алмағаннан солай жасап жүр. Себебі, айтыстың жүлдесіне өте қомақты қаржы тігіледі ғой. Дүние жүрген жерде іштарлық та қатар жүреді. Ол иманның әлсіздігінен. Жаһандану заманында эстрадамен бәсекелесіп, көрермен жинай алатын айтыстан басқа ұлттық өнеріміз жоқ. Оны мойындауымыз керек.


Көктарлан сұхбтаттасымыз:

Өзіңіз бір айтыскер ақын тұрғысынан қазіргі айтыстарға көңіліңіз тола ма? Егер толмаса олардағы әлсіздіктерді қай жағынан деп білесіз? Аламан айтыстың алдында топ жарып жүрген жас сүлейлерді анықтап айта аласыз ба? Жазба өлеңдегі жастар жағы ше?

Жауап: Қазіргі айтыстарға көңілім толады. Небір жауқазындай жастар қаулап өсіп келеді. Айтыстың болашағы солар. Әлсіздік деген бойдағы дарынның кемшілігінен, ізденістің аздығынан болатын нәрсе. Оны түзеуге болады. Ол үшін аянбай тер төгу керек. Айтыста жарқыраған жастар өте көп. Жандарбек Бұлғақов, Жақсылық Орынбасар, Мейірбек Сұлтанхан, Сырым Әуезхан, қанат Мырзахан, Талғат Мықи, т.б. жастарды айтыстың абыройын көтеретін ақындар ретінде бағалаймын. Жазба өлеңде де бірқатар мықты жастар бар. Ерлан Жүніс, Азамат Тасқара, Қабиден Қуанышбай, Арман Шеризатов, Ұмтыл Зарханұлы, Ербол Алшынбай, Табиғат Абайілдаев, Наурызбек Сарша, Мирас Асан, Қуаныш Медеубай, Мерген Тоқсанбай, Ақерке Асан, Ажар Ерболған т.б. жас ақындарымыздан үлкен үміт үтемін.


Ақберен деген сұхбаттасымыз:

Cеке, сәлеметсіз бе? Айтыскер ақын тұрғысынан ғаламтордағы (Интернет сайттардағы. Ред: Қ.Қуанышбай) жазба айтысқа көзқарасыңыз қалай? яғыни, интернет айтыс ақынның суырыпсалма сөз тапқыштығын, ақындық өресін әйгілей ала ма?

Жауап: Біз айтысты заман көшінен қалмас үшін жан-жақты дамытуымыз керек. Өткен ғасырларды жазба айтыс Сыр өңірінде жақсы дамыған еді. Кейін бүкіл қазақ даласының ақындары бір-бірімен баспасөз бетінде айтысқан кездер де болған. Жазба айтыс суырып салма өнерге жатпайды. Себебі, оны мың ойланып, жүз толғанып жазуға болады. Бірақ тапқырлық пен ақындық өресін таныта алады. Қарсыласқа уәж айту кезінде тапқыр оймен тойтарыс беру, айтыса отырып қоғамдағы өзекті мәселелерді көркем тілмен астастыра жырлай алған ақынның өлеңінен өресін тануға әбден болады.


Сәулебе сұхбаттасымыз:

Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің қазақ тіл білімі кафедрасында талай жыл еңбек еттіңіз. Сізден сұрайын дегенім. Қазіргі қазақ тіл білімінің жалпы жағдайы қалай? Студенттердің кәсіптенуі қиын ба? Қай пәндерден сабақ өтіледі? Қазақ әдебиетіне магистратураға түсу үшін қалай дайындалса болады.

Жауап: Мен қазақ тіл білімі емес, қазақ әдебиеті кафедрасының доцентімін. Қазіргі қазақ тіл білімінің жағдайы жақсы. Ал қазақ тілінің жағдайы жақсы деп айта алмаймын. Себебі, тілді тұтынушылар жыл санап азайып бара жатыр. Жастарымыз өз тіліне мұрнын шүйіре қарау деген әдет жыл санап көбейіп келеді. Бұл қоғамды ойландыратын жағдай. Егер өз ісінің маманы, ізденісі жоғары болса студенттердің кәсіптенуі қиын емес. Ол әркімнің өзіне байланысты. Тіл мен әдебиет болғасын осы ғылымдардың барлық салаларын қамтитын сабақтар өтіледі. Қазақ әдебиетіне магистратураға түсу үшін ағылшын тілін жақсы меңгеру керек. Сосын қазақ әдебиетінің тарихын, теориясын, сынын толығымен білу қажет. Ағылшын мен әдебиет пәніне дайындаласыз. Оның талаптары Республикалық ТЕСТ орталығының сайтында болуы тиіс.


Тағы Сәулебе Сұхбаттасымыз:

«Халықтың көші – қоны туралы» заңда шетелдік қазақтардың Қазақстанға оқып, білім алуға келуі де көші – қонның бір саласы ретінде көрсетілген. Бірақ көші – қонның бұл түрінің де жүйеге түспеген көп мәселесі бар. Мысалы, Қазақстанға оқуға келген шетелдік қазақтар құжаттарын куәландыра алмай, паспорт визасын ұзарта алмай, Қазақстаннан бір шығып кетсе қайтып келе алмай, азаматтыққа құжат откізе алмай әуре- сарсаңға түседі. Осы мәселелер сіз білім беріп отырған Л.Н.Гумилев атындағы Еуразя ұлттық университетінде де бар ма, шетелдік қазақ жастары барғысы келсе бұл мәселе қалай шешім табады ? Университет жағынан жеңілдік жасалар ма?

Жауап: Виза деген университеттің айналысатын шаруасы емес. Оны екі мемлекеттің консулдықтары шешеді. Еуразия ұлттық университетінің шетелдік қазақ жастарына қашанда құшағы ашық. Университетте ол жұмыспен айналысатын арнайы бөлім бар. Қытай елінен мұнда көптеген қандастарымыз білім алып жатыр. Сол жастардың қатарын толықтыруды Алла сізде нәсіп етсін!


Көктүрік сұхбаттас:

Ассалаумағалайкүм аға, айтыстың өңірлік ерекшелігі дегенге қалай қарайсыз? Ол жағы Қазақстанда қалай?

Жауап: Айтыстың өңірлік ерекшелігі дегенге оң көзіммен қараймын. Қазақ даласында бірнеше өңірлік мектеп бар. Олардың өз дәстүрі қалыптасқан. Жетісу, Арқа, Сыр бойы, Қаратау, Алтай-Тарбағатай, Маңқыстау, Жайық бойы мектептері әлі күнге өз дәстүрін жойған жоқ.


Сарана сұхбаттас:

Сәлеметсіз бе, Секе! Ең әуелі сізбен сұқбаттасуға орайын тудырып отырған «Ел-арыс» сайтына айырықша алғыс айтамын. Қазіргі қазақ айтыс өнерінде бұрынғы айтыстармен салыстырғанда ілгерлеушілік бар ма?

Жауап: Ілгерілеушілік бар. Оны жоғарыда айттым. Айтыс техникалық жағынан дамыды. Жаңа заманның сахнасына бейімделді. Көркемдік тұрғыда қанат жайды. Ұйқас техникасы, образды ойлау жүйесі заманға сай биікке көтеріліп келе жатыр. Осының бәрі ізденістің жемісі.


Усойқы сұхбаттас:

Аты Алашқа мағұлым азаматтарының «Ел-арыс» сайтымызда сайрап тұрғанына мақұл. Қазақта ақын аз, ақынмын деп «Әу» дей салатындар көп… бұған қалай қарайсыз?

Жауап: Бұл сұраққа жоғарыда жауап бердім.


Долқын сұхбаттас:

Ассалаумағалайкүм Серікзат мырза! Қазақстан БАҚ-тарын қарап отырсақ жазба ақындар мен айтыс ақындарының арасында біраз кірбеңдік бар екен. Бұған айтыс ақындарының халықтың алдында көп шығып танымал болуы әрі табысының жоғары болуы себеп болса керек деп ойлаймын. Бұл жазба ақындардың ішінде қызғаныш болғандықтан ба, әлде олар айтқандай айтыс ақындарында сөз тереңдігі жоқ, жұтаң болғандығы үшін бе? Сіз әр екеуін тең алып жүрсіз, бұған қалай қарайсыз? Жақында жеке шығармашылық кешіңізді бердіңіз. Эфирден көріп көзайым болдық. Кеш беру сізге не үшін керек болды?

Жауап: Айтыс пен жазба поэзияның талабы екі бөлек. Айтыс сахналық өнер, жазба поэзия үй жағдайында жазыла беретін туынды. Айтыс суырып салып айтылатын болғандықтан көркемдік жағынан кемшілігі болуы заңдылық. Сосын айтыста көбіне насихат өлең айтылады. Поэзиядағыдай аспанға самғап, жұлдыздарды аралап кетуге мүмкіншілік жоқ. Сондықтан екеуін салыстыру меніңше ақымақтық. Ал қазіргі айтылып жүрген мәселенің барлығы қызғаныштан туған сөздер. Себебі, өзінің сипаты сахналық өнер болғандықтан айтыс ақындары халыққа көбірек танымал болады. Өлең жарысы болғандықтан жүлде тігіледі. Барлық мәселе осында жатыр. Ал жеке шығармашылық кешім жиырма жылдан аса қолынан қаламы түспеген әрі сахнада жүрген өнер адамы ретінде халыққа берген есебім десе болады.


Ардагер сұхбаттас:

Серікзат мырза сәлеметсіз бе? Сайтымызға ыхлас білдіріп сұхбат бергелі отырған қасиетіңізді қастерлейміз. Қазақта ақын көп деп жатамыз. Түрге жіктесек: айытскер ақын, жазба ақын…. жаңа заман оларға интернет ақын, интернет айтыс ақыны, той ақыны, арнау өлең ақындарын қосып жатыр. Қосын мол болса, өнер зор болмақ. Осындай ақындар шоғырындағы интернет ақындардың орны мен рөлі, болашағы жайлы не айтар едіңіз?

Жауап: Интернет ақын деген терминді сізден естіп отырмын. Мүмкін өлеңдерін интернет арқылы жариялап, танымал болған ақындар шығар? Бұл енді жаңа заманның талабы. Өлеңіңді жұртқа жеткізу үшін бұрынғыдай газет-журнал жағаламайсың. Үйде отырып-ақ бір нүктені бассаң болды танымал ақынсың. Интернеттің ақындар үшін рөлі осы ғана.


Бөлкендік Сұхбаттас:

Ақындарды айтыс ақыны, жазба ақын деп бөле қырқуға қалай қарайсыз, егер бөлсек басты айырмашылығы қай жерінде? Кейбіреулер бөлуге болмайды дейді. Осылай айту сізше орынды ма?

Жауап: Екеуі екі бөлек жанр екенін жоғарыда айттым. Айтыс пен жазбаға қойылатын талап екі бөлек. Сондықтан оны бөліп қарауымыз керек.


Қас сұхбаттас:

Оразалы Доспосынов сіздің көңіліңізде қандай ақын еді?

Жауап: Оразалы айтыстың бағына туған азамат еді. Өмірі қысқа болды. Дегенмен сол қысқа өмірінде өзінің айтыс өнеріндегі орнын айшықтап кетті. Ораздың айтыстары қазақ деген халық барда ғасырлардан ғасырларға жететініне сенімім мол.


Досың сұхбаттас:

Ассалаумағалайкүм! Арғы беттегі алымды ақындарды, электронды ақбарат арқылы көптеп біліп отырамыз. Ал сіздер біздің қытай ақындарымен қаншалықты таныссыздар, білесіздер. Біздегі Жамиға, Ержанат, Еркін, Қалиқан, Шәкен сынды талантты ақындарымыздың өнерімен, талантына қалай баға берер едіңіз, бұдан сырт Қытайдағы қазақ жазба ақындарымен таныссыз ба? Рахмет.

Жауап: Сіз атаған ақындардың айтыстарымен таныспын. Барлығы «сен тұр, мен атайын» дейтін жүйріктер. Бұлардың сыртында Құрманбек, Жамалхан, Еркін, Нағыман, Гүлсінай, Зура, Қанатбек, т.б. ақындардың айтыстарын білемін. Нағыман мен Гүлсінай ақындарыңызбен сахнада жолыққанмын. Ал жазба ақындармен аса таныспын деп айта алмаймын. Себебі, төте жазуды танымаймын. Өлеңдері Қазақстанда жарық көрген ақындарды жібермей оқып отырамын. Жақында «Қос бұрым» деген жинақ шаққан. Сол жинақта Қытайдағы бірқатар ақын қарындастарымыздың өлеңдері жарық көріпті. Ешкімнен кем емес поэзия деп бағаладым.


Жәміке сұхбаттас:

Ассаламағалайкүм аға, жалпы шынын айтқанда мен де осы қытайда осы саланың бір пұшпағын илессем бе деп жүрген жанның бірімін. Енді-енді айтыс дейтін киелі өнер бау-бағының есігін ашып тікені мен гүлдерінің шет жағасын көріп аңтарылып келесі қадамды қалай басу керек деп тұрған жастың бірімін. Сізден сұрағым келетіні, Алла берген бойдағы талантты қайткенде жақсы жетелеп дамтуға болады. Төтесін айтқанда айтыс ақыны болудың құпиясы неде? Ашалап мыналарға жауап бере кетсеңіз, айтысқа қалай даиындалу керек? Өте-мөте Қытай қазағындағы айтыс ақыны болғысы келетін бауырларыңыз келесі қадамды қалай басу керек? Әлде, мықты айтыс ақыны болам десең қазақ еліне келу керек дейсіз бе ?

Сосын біз қытай қазағы айтыскерлерінен нені үйреніп, нені үйренбеуіміз керек? Қазақ елінің ақындарынан ше?

Жауап: Егер бойыңызда Алла берген дарыныңыз бар болса оны дамытатын ізденіс қана. Әдеби кітаптарды оқу, ұтқыр шешендік сөздерді көп білу, қазақтың тарихын жақсы білу, мақал-мәтелдерді көп білу, айтыстардың бейнежинағын қарап, талдап отыру, домбыраны еркін меңгеру, сахнада өзін еркін ұстауды меңгеру, әншілікті дамыту, т.б. толып жатқан дүниені игеру керек. Егерде Қытайда жақсы ақындық орта болса өнерді сол елде де дамыта беруге болады. Қай елдің ақындарынан болсын «жақсысын үйреніп, жаманынан жиренуді» білсең мықты айтыскер боласың.


Түкпіш сұхбаттас:

Ассалаумағалайкүм Секе, Қытай қазақғындағы айтысын көресіз бе? Қытай қазағы ақындары негізінен жүз пайызға келісіп айтысады. Нақ майдан айтыс жоғалды. Сосын Қытайдан бір ақын Қазақстанның мәлім бір аудандық айтысына қатысып бас бәйке алса, Қытайға қайтып келгесін айтысқа қатысты болды содан соң кейінгі жүлде бас бәйке соныкі. Осыған не айтар едіңіз?

Жауап: Уағалейкумуссалам! Қытай қазақтарының айтысын ғаламтордан қарап отырамын. Бір мәрте Күнес пен Текеске барып аламан айтыстарыңызды тамашалағанмын. Айтыста жүз пайыз келісіп айтысу деген бар болса, оның ертеңі бұлыңғыр деп есептеймін. Бойында дарыны бар ақындар келіспей де айтыса алатына сенімім мол. Бірақ адам қашанда жеңіл жолды таңдап алады ғой. Ол қай салада болсын бар дүние. Нақ майдан айтыс болу үшін сахнада суыратын жеребе жүйесін енгізу керек. Егер Қазақстанға келіп бас бәйге алған ақын Қытайда үнемі жеңімпаз болса елдің атамекенге сағынышынан шығар. Өз басым кез келген өнердің әділ бағаланғанын қалаймын. Өнерге ағайын-туыстық, атағына қарап сыйлау араласқан жерде даму болмайды.