2012-05-24

Шетелге қашып кеткендерді «мігіт» дейді

Шетелге қашып кеткендерді «мігіт» дейді
– Серікзат, Жүрсін мырза «Айтысты Серікзатқа тапсырдым» деген сөзінің астарында не бар? Шын мәнінде айтысты қабылдап алдыңыз ба?

– Жақында Алматыда Қонаевтың 100 жылдығына байланысты айтыс өтті ғой. Содан кейін Жүрсін аға бәрімізді жинап алып, кішігірім мәжіліс өткізді. Сол жерде айтылған сөз еді бұл. Кейін Жүрсін аға «Жұлдыздар отбасы» журналындағы сұхбатында да айтыпты. Бірақ, мұны ел «енді айтысты Серікзат жүргізеді екен, ұйымдастыруын да, өткізуін де мойнына алады екен» деп ойлап қалмасын. Жүкең айтыс өнерін дамытуға 30 жылдан астам уақытын сарп етті. Егер Жүрсін кетсе, айтысты талан-таражға түсіріп, талап кеткісі келіп отырғандар көп. Кейбір «Айтыс өнер емес, көркемдік жоқ, бос сөз» деушілердің сөзі «мыналар қырып ақша тауып жатыр» деген сияқты болып естіледі маған. Ал «Айтыскер ақындар одағын» құру мәселесі Тәуелсіздіктің он тоғыз жылдығына арналған айтыстың алдында Үкімет мүшелерімен болған кездесуде көтерілген. Мырзатай аға мен Жүрсін ағамыз бел шешіп кіріскен сияқты еді, кейін кедергілер болды ма кідіріп қалды. Осыдан біраз уақыт бұрын Жүрсін ағамыз бар, Аманжол Әлтаев ағамыз бар үшеуміз сол идеяны жалғастырып одақты құрайық жоспарлағанбыз. «Суретшілер одағы», «Жазушылар одағы» деген сияқты одақтар бар ғой, ендеше айтыс ақындарының да мүддесін қорғайтын бір одақтың болғаны дұрыс деп ойладық. Жаңағы Жүрсін ағамыздың «айтысты Аманжол мен Серікзатқа тапсырамын» деген сөзінің астарында сол идея жатыр. Бұл жерде мені бір бастық емес «Жүкеңнің көмекшісі, орынбасары болады» деп түсіну керек.


– Жалпы қазақта «айтыс-тартыс» деген қос сөз бар ғой, осы сөз айтыс өнерінің бүгінгі бет-бейнесіне айналып кеткен жоқ па?

– Сенің нені меңзеп отырғаныңды түсінгендеймін. Айтыс-тартыс деген сөзді екі мағынада қарастыруға болады. Бірінші мағынасында өзі айтыс болғандықтан да, айтыс тартысты болуы керек. Тартыссыз айтыс шырқау шегіне жетпейді. Екінші мағынасына келетін болсақ, жоғарыдағы дау қуалап жүргендердің айтысты «тартысқа» айналдырып жүргенін айтуға болады. Қалай десек те, өнер болғаннан кейін, ол өнерді ақшамен марапаттау болғаннан кейін дау мен тартыс бола беретін сияқты. Дүние жүрген жерде дау жүретіні заңдылық қой. Соған бола қазір айтысты өнер емес, айтыскерлерді ақын емес дейтіндер көбейіп кетті. Негізінде қазақ ақын дегенді суырып сала білетін өнері бар адам деп таныған. Кезінде Жамбыл бабамыздың өзі Әбділда Тәжібаев алдына келіп «ақын едім» дегенде, «Ақын болсаң, домбырамен бір ауыз өлең айтшы» дейді ғой. Сонда Әбекең «мен айтыс ақыны емеспін, жазба ақынымын» деп жауап берген екен. «Ой, қызталақ, бір ауыз өлең айта алмайтын адамды ақын дей ме екен» деп қуып шығыпты Жәкең. Кім не десе о десін, айтыс қазақ үшін – ақындық өнердің шырқау биігі. Әңгіме айтып жүргендер халықтың алдына шығып төрт ауыз өлең суырып салып айтып көрсінші. Оңай емес қой. Айтыс ақыны сегіз қырлы, бір сырлы болуы керек. Айтыста суырыпсалмалық өнер, әншілік өнер, күйшілік өнер, актерлік өнер, шешендік өнер, т.б. бірнеше өнерлер топтасқан. Осылардың біреуі ақсап қалса халыққа сүйкімді болуың екіталай.


– Сол айтыс-тартыстың ішінде Серікзат қайдан жүр деген ой келеді?..

– Ия, мен алғашында жазып бастағанмын. Мектепте оқып жүрген кездегі өлеңдерім аудандық, облыстық газеттерде жарияланып тұрды. Кейін бойымда суырып салмалық қасиет болған соң біржола айтысқа ден қойдым. Мен туған Аягөзде XIX ғасырда «Сыбанның 17 ақыны» деген болған. Бір әулеттен, бір атадан тараған феномен. Атақты Жанақ ақынмен айтысатын Түбек, Сабырбайлар бастаған шетінен импровизатор ақындар ғой. Мен сол 17 ақынның жалғасымын. Олар менің ұлы нағашыларым болып келеді. Маған ақындық солардан дарыған. Қара тілдің ділмары Ақтайлақ шешен, ақпа жырау Дулат Бабатайұлы, Әріп Тәңірбергеновтер – арғы аталарымыз болып келеді. Өзім қазір Дулат шығармаларын зерттеумен айналысып жүрмін. Сондықтан да бүгінгі айтыс сахнасында жүрген Сыбан ақындарының жалғыз жалғасы Серікзатты халық көпсінбеу керек деп ойлаймын.


– Көпсінбейміз ғой, әрине. Осы өнердің туын жықпай жүргендердің бірісіз, кіммен айтыссам деп армандайсыз?

– Жалпы, айтыспаған ақыным қалмады десе де болады. Тек Айнұр Тұрсынбаевамен айтысқан жоқпын. Жерлестігіміз бар, туыстығымыз бар, әйтеуір Айнұрмен айтысым дұрыс шықпайтын сияқты көрінеді.


– Айнұр «айтыстан қырыққа жуық мәшине міндім» деген екен бір сөзінде, сіз де біраз көлікті тізгіндеген шығарсыз?

– Бар-жоғы үш республикалық айтыстан бас жүлде алдым. Біреуінде көлік мінгізді, екеуінде көліктің құнын ақшалай берді. Қазіргі мініп жүрген көлігім, сол айтыстан алған жүлденің жалғасы десек болады.


– Айтыстың жақсы шығуы қарсыласқа байланысты ма, әлде өнер адамына оң-солы бәрі бір ме?

– Әрине, қарсыласқа байланысты. Қарсыласың мықты болса, сенің де арқаң қозады. Шабыттанасың, одан асып түсуге, ұтымды сөз табуға талпынасың. Кейде айтыскерлердің характеріне де байланысты болады. Мәселен, айтысқа жұптағанда осы жағына көбірек мән беріледі. Көбіне мінезі адуынды ақын мен сәл жуастау айтыскерді жұптап, біраз сілкіндіреді. Ал егер, халықтың алдында екі бірдей жуас ақын отырса, қандай болатынын елестете беріңіз.


– Қайбір жылы Арменияға барғаныңызды білеміз. Әріптестеріңіз армяндар Серікзатты алып қалмақшы деп әзіл-шыны аралас әңгіме таратты…

– Иә, Еуразия ұлттық универсиеті ғалымдарының құрамында Арменияға барып қайтқаным рас. Жалпы, айтыс өнері әлем елдерінің көбінде болған. Еуропадағы испандарда, шотландықтарда, немістерде, сосын арабтарда айтысқа ұқсас өнер болыпты. Ол туралы М.Әуезов жазады. Кейіннен жойылып кеткен екен. Мына түріктерде «айтыш» деген бар. Еріндеріне ине қойып, тек қана езулік сөздерді қолдана отырып айтысады. Біле білсеңіз, бұл деген асқан білімділікті, тапқырлықты талап етеді. Еріндік дыбысты айтса, ине ерніне қадалып қалады, сондықтан, жүзден жүйріктер ғана бұл сыннан сүрінбей өтеді. Армяндарда да бір кезде осыған ұқсас өнер болғанға ұқсайды. Әйтсе де, біздің дамыған айтыс өнеріміз оларды көп қызықтырды. Олар маған бір жылға қалып, армян жастарын импровизация өнеріне үйретуімді сұрады. Бірақ, отбасы жағдайына байланысты мен ол жақта қала алмадым.


– Егер барлық жағынан мүмкіндіктер қарастырылса, қалар ма едіңіз?

– Әрине қалар едім. Арменияда «Метанадаран» деген көне жазу тарихы мұражайы бар екен. Онда 10-12 ғасырлардағы Қыпшақ жазбалары сақталған. Басқа ешбір елде кездеспейтін құнды деректердің барлығы осында екен. Мені ең бірінші қызықтырған осы мұралар болды. Біздің басын аша алмай жүрген көп тарихымыздың деректерін осы мұражайдан алып, зерттеуге болушы еді. «Қыпшақ» деген ауыл бар екен. Ондағы бейіттер де қазіргі біздің қазақ қорымдары сияқты салынған. Солардың бәрін зерттеу үшін бір жылға қалуға болушы еді.


– Би-шешендеріміз «жігіт деген кім?», «мігіт деген кім?» деген сұраққа пайымды жауаптарын берген. Сол би-шешендердің заңды жалғасы ретінде сіз де осы сұрақтарға бүгінгі көзқарас бойынша жауап беріп көріңізші…

– Жігіт деген меніңше, елін сүйетін, Отанның нағыз ұлы бола білген адамды айтар едім. Қазақ жігітіне әу бастан сегіз қырлы, бір сырлы болу тән. Жеті өнердің өзін аз деп білетін жігіттер барлық жағынан қабілетті болған дұрыс. Бұрын аңшылық, саятшылық, мергендік сияқты өнерді игеру міндет болса, қазіргі жігіттер жаңа технологияның тетігін еркін меңгерген, инновация деп жатырмыз ғой соған бейімделген болса, құба құп. Ал енді «мігіт» деп Отанының бар байлығын жамбасына басып, шетелге қашып кеткендерді айтар едім.


– «Отызда орда бұзбаса, қырықта қамал алмайды» дегенді де бұрынғылар айтқан. Қазір отызда орда бұзбақ түгілі, қырықтың өзінде көжесін жыламай іше алмайтын тоңмойын ұрпақ көбейіп кеткен сияқты. Елді өзінің соңынан ерте алатын лидерлер деп кімдерді айтар едіңіз?

– Алаштық көзқараспен қарасақ, Әлихан, Ахмет, Мағжандарды алға тартуға болар еді. Олар отызға жетпей-ақ, елдің, қазақтың, ұлттың мүддесін қозғады, соның соңында құрбан болды. Және олардың айналысына намысты жігіттер топтаса білді. Қазіргі уақытта уәдесіне берік Мұхтар Шахановты айтар едім.


– Алайда, аталғандардың өзі ата сақалы аузына түскен, жігіт деген жастан кеткен дегендей…

– Иә, ал отызда орда бұзатын жігіттер арасынан ешкім есіме түспей отыр. Мүмкін болашақта шығады деп үміттенейік. Өзің айтпақшы, олардың көбі өздері қазір отбасын асырай алмай, бастары дауға қалып жүр ғой, ал шағын мемлекетін басқара алмай жүргендерден, ел мүддесін ойлайтын азамат шығады деп айта алмаймын.


– Бір сөзіңізде жазба поэзия арқылы айтысқа келдім деген едіңіз. Шығармашылығыңызда не жаңалық бар?

– Қазір поэзияның дәурені жүріп, жұлдызы жанып тұр. Алайда осы екі өнер иелерінің бір жерден тоғыспайтынына, бір-біріне көз алартатынына қарным ашады. Айналып келгенде бәрінің илегені бір терінің пұшпағы емес пе? Ал енді, шығармашылық жағына ойысатын болсақ, жақында бір шағын поэма жазып бітірдім. Өлеңдерімді топтастырып, «Массаған» ұлттық порталында жариялап жатырмын. Алла қаласа, бір жинақ шығару ойымда жүрген іс.


– Әдебиеттің проза жанры кенжелеп қалды деп жатыр ғой. Проза жазуға ниетіңіз жоқ па?

– Прозаға барған жоқпын. Әр саланы кәсіби тұрғыда меңгермегеннен кейін босқа тыраштанудың қажеті жоқ деп санаймын. Қазір ол саланың кенжелеп қалғаны рас. Біздер жас жазушы деп танитын Дидар Амантай, Думан Рамазан, Айгүл Кемелбаевалар қырықтың қырқасына шықты. Ал Әбіштер, Мұхтар Мағауиндер негізгі еңбектерін отыздың ар жақ бер жағында жазды емес пе? Сондықтан прозадағы жастар жағы қатты ақсап жатыр десек болады. Өз басым қаламгер замандастарымнан елді елең еткізетін сом дүниелер күтіп жүрмін.


– Жоғарыда бір сөзіңізде «Жігітке жеті өнер де аз» деп қалдыңыз ғой. Хоббиіңіз де жоқ емес шығар.

– Өзім университетте, оның ішінде қазақ әдебиеті кафедрасында жұмыс істегесін ғылыми жұмыспен түбегейлі айналысқым келеді. Мен ашатын жаңалық көп сияқты болады да тұрады. Айтысты да тоқтатпай бірге алып жүргенге не жетсін! Спортты жақсы көремін. Футбол, бокстың жанкүйерімін. Қолым боста аздап балық аулағанды ұнатамын.


– Отбасыңыз туралы білгіміз келеді…

– Келіншегім Айнұр екеуміз отасқанымызға 10 жылға таяп қалды. Аружан деген қызымыз, Әлихан деген ұлымыз бар. Ұлымыздың атын академик Рымғали Нұрғали ағамыз қойған еді.


– Осы жерде тағы бір сұрақ туындап тұр, баланың есімі тағдырына әсер етеді дегенге сенесіз бе?

– Марқұм Рымғали ағайым Алаш қайраткерлерінің жалғасы профессор Бейсенбай Кенжебаевтың шәкірті еді. Ал Рымғали ағаның өзі алашордашылардың өмірі мен шығармашылығын зерттеген ғалым. Сондықтан ол өз шәкірттерінің біразының балаларына Алаш зиялыларының есімдерін қойып кетті. Пайғамбарымыз Мұхаммедтің (с.ғ.с.) «Балаларыңа ұялмайтындай көркем есім беріңдер» деген хадисі бар. Біздің данышпандарымыздың барлығының аттары пайғамбарлардың не сахабалардың есімімен байланысты. Мысалы, Махамбет – Мұхаммед, Абай мен Ыбырай – Ибраһим, Шоқан – Мұхамедханафия, Әлихан – Әзірет Әлі, Сәкен – Сағд ибн Уақас, Бейімбет – Бимұхаммед, Қаныш – Мұхамедханафия, Мұқағали – Мұхамедқали болып кете береді. Соған қарағанда белгілі мөлшерде әсері болуы керек.


– Балаларыңыздан қандай өнердің ұшқыны байқалады?

– Аружан 8 жаста, әңгіме жазып жүр. Балалар басылымдарына беріп тұрады ара-тұра. Әлихан әлі кішкентай, биыл алтыға толады.


– Өзіңіз де шәкірт тәрбиелеп жатқан шығарсыз?

– Иә, өзім қызмет істейтін Еуразия ұлттық университетіндегі «Топжарған» деген ақындар мектебінде жиырмадан астам шәкіртім тәрбиеленіп жатыр. Қазір қалалық, облыстық оқушылар айтыстарында өнер көрсетіп жүрген жастардың көбі осында келеді. Үлкен айтыстарда танылған Жандарбек Бұлғақов, Мейіржан Әлібеков, Мейірбек Сұлтанхандар мектептің белді өкілдері. Тағы басқа оннан аса студент ақындарымыз бар. Оқушылар арасында Сырым Әуезхан, Таңжарық Ержан, Шмат Бек сияқты айтысқа қалыптасып қалғандары бар. Білгенімді үйретіп, бағыт-бағдар беруді өзімнің парызым санап жүрмін.


– Келіншегіңіз жас әрі әдемі, өнерге қатысы жоқ сияқты. Қызғанып, қиғылық салмай ма?

– Жоқ, бұрын жастау кезімізде болған. Алғашқы үйленген кезімізде бір-біріміздің мінезімізге үйренісу, қалыптасқан тіршілікке өзгеріс енгізу біраз қиындық тудырған шығар. Айнұр орыстілді, солтүстіктің қызы болса да, ортаға тез үйреніп қазақы келін болып шыға келді. Әуелде қызғанатын. Күйеуін қызғану деген жақсы көру деп түсіну керек. Сондықтан мен оған онша мән бермедім.


– Олай болса, дәстүрлі сұрағымыздың да орайы келген сияқты, көп әйел алу мәселесіне қалай қарайсыз?

– Негізі қолдаймын. Ол алдымен пайғамбарымыздың (с.ғ.с) сүннеті, екінші ата-бабамыздың дәстүрі. Оның демографияға да көп пайдасы бар. Қоғамдағы «кәрі қыздар» мәселесі де шешілетін еді. Бірақ өз басым бұл жағын әлі ойланып көрмеппін. Бір жағынан алып қарасам, өзім бұған дайын емес сияқтымын. Сол сияқты қазақтың көптеген жігіттері де көп әйел алуға сақадай сай деп айта алмаймын. Дініміз рұқсат берген, ата-бабамыздың дәстүрінде бар болғанымен оның жауапкершілігі бар. Иманың кәміл, ісің әділетті, екі отбасын асырауға материалдық жағдайың болуы керек. Әйтпесе ертең сұрағы бар. Сол себепті діни жағынан келсек те, әлеуметтік жағынан келсек те бұл өте күрделі мәселе.


– Әңгімеңізге рахмет. Шығармашылығыңызға табыс тілейміз.