2014-03-12

Айтысты Құдайдан өзге ешкім де тоқтата алмайды.

Айтысты Құдайдан өзге ешкім де тоқтата алмайды.
Таңжарық Мейрамбек:

Ассалаумағалейкум, Серікзат аға. Қазір теледидарда сапасыз бағадарлама, санасыз адам қаптаған тәрізді. Күлкі, ән, би, өсек пен төсекті көрсетуден алысқа бармай жатыр. Әзілі түсініксіз, деңгейі төмен КВН қарағанша, сіздердің жас шәкірттеріңіздің айтысын қараған артық. Қазақы әзіл мен күлкі, нағыз ән де сол айтыстың ішінде емес пе? Қашан төл өнерімізді төрге шығарамыз?

Серікзат Дүйсенғазин:

Уағалейкумуссалам, бауырым! Өте өзекті мәселені қозғап отырсың. Иә, қазіргі таңда көгілдір экраннан көрсетілетін дүниелеріміздің көпшілігі сын көтермейді. Арзанды аз ақшаға сатып алып көрсететін коммерциялық арналарға менің де қарным ашады. Өзің айтқандай, өсек пен төсектің елді бүлдіргеннен басқа пайдасы жоқ. Тіпті бір республикалық арнамыздың экранына бақсы-құшынаштар қаптап алғанын да көзіміз көріп жүр. Елді алдап ақша табудың амалы. Біз онымен ұрпаққа тәрбие бере алмаймыз. Өркениеттің көшіне бастайтын бірден-бір құрал үйіңізде тұрған теледидар дейтін болсақ, оны түзеу кезек күттірмейтін мәселе. Бірақ барлық телеарна мен телебағдарламаларды кінәлауға болмас. Ұлттық арна, “Хабар”, “Еларна”, “Астана”, Жетінші арна, “Асыл арна” сияқты жақсы хабарлар тарататын арналарымыздың тамаша түсірілімдері бар. Ауызды қу шөппен сүрте бермейік. Сосын “Санасыз адам қаптады” деген сөзіңмен келіспеймін. Телеарналарда білімді, білікті азаматтар көп. Олар осы саланың дамуына күндіз-түні еңбек етіп жатыр. Көпке топырақ шашуға болмайды.

Қазақша КВН қазір “Жайдарман” деген атпен жақсы дамып келеді. Бұрын менің де қарным ашатын. Он жылдан сәл ғана асатын тарихы бар қазақша КВН қазір біршама өсіп қалғанын өткенде арнайы барып көргенде көзім жетті. «Көш жүре түзеледі» дейді ғой. Егер қазақша КВН-ді эфирден алып тастасақ жастар бәрібір орысшасын көреді. Бізге қайсы пайдалы? Сондықтан қазақша КВН-ды дамытамын деп жүрген Есен Елеукен бауырымызға сәттілік тілеймін. Әлі талай биікті бағындырады деген сенімдемін.

Ал айтысқа келер болсақ, ақырындап экранға қайта шыға бастады. “Нұр Отан” партиясының қолдауымен өткен соңғы екі айтысты үш-төрт телеарна жарысып көрсетті. Қазір соған да қуанатын болдық қой. Айтыс халықтың мұрасы. Шыжғырып шындықты айтатын өнер мүмкін біреулерге ұнамайтын шығар. Бірақ айтысты Құдайдан басқа ешкім де тоқтата алмайды. Ол жер бетінде қазақ деген ел барда жасай береді. Дүбірлеген тойлардың төрінде, керек болса, үйдегі дастархан басында да айтыс салтанат құрады. Кеңес Үкіметі кезінде тұншықтырып өшіргенмен қайта тірілді ғой. Өйткені ол әр қазақтың қанында өмір сүретін өнер. Аллаһ бұйырса, әлі талай тамаша айтыстардың төрден жарқырағанын көресіз.



Кожакелди Алданов:

Ассалаумағалейкум, Серікзат аға. “Ақындар жалғыздықты аңсайды, бірақ жалғыз қалудан қорқады” (жеке жазбам) дегенге қалай қарайсыз? Екінші сұрағым ренжімесеңіз жеке өміріңізбен байланысты: үзенгілес достарыңыз Қалқаман Сарин, Сәкен Майғазиев, Мейрамбек Беспаев, Ерлан Малаевтардың үйіңізде көп жиналып тұратынын білеміз. Сіз негізінен басқосуларды қатты ұнатасыз ба?


Серікзат Дүйсенғазин:

Уағалейкумуссалам! Бұл дүниеде ешкім де жалғыз қалуды қаламайтын шығар. Өйткені жалғыздық Аллаһ Тағалаға ғана жарасады. Қазақта «Адамның күні адаммен» деген қарапайым пәлсапа бар. Ата-анаң, отбасың, достарың, туыстарың, ел-жұртың болмаса өмірдің мәні де болмас. Ал сіздің айтып отырғаныңыз ақындардың өлеңінде айтылатын жалғыздық қой. Ол ақынның өзі ғана түсінетін ішкі мұңы. Сол өлең жазып отырған сәтінде өзін жалғыз сезінетіндіктен болса керек. Әрине, жалғыздық жайында бұрынғы ақындар да жазған. Мәселен, Ақтамберді жыраудағы, Мағжандағы жалғыздық қазақ деген ұлттың жалғыздығы. Олар жан-жақтан анталаған жаудан қазақты қазақ қана құтқаратын білгендіктен мұңданады. Өз басым жалғыздықты көп жазбаймын. Бұл сұрақ негізі осы бағытта жақсы жазатын Қалқаман досыма қойылса дұрыс болатын шығар.

Екінші сұраққа. Шынымды айтсам, көпшіліктің ортасында болғанды жақсы көрем. Әсіресе, достармен бас қосқанға не жетсін! Сіз айтып отырған жігіттер менің отбасыммен араласатын ең жақын достарым. Бір-бірімізді қонаққа шақырып, жұмыстан қол босай қалса жиналып тұрамыз. Баяғы бойдақ, студент кездерімізді еске алып шер тарқатамыз. Қысқасы, оларсыз маған өмір қызық емес.


Рүстем Нүркенов:

Ассалаумағалейкүм,

Дулат атамыз:

Сорғалаған нөсердей
Жырын тыңда, Дулаттың.
Тасқын судай ағызып,
Шәрбәт балдай тамызып,
Торқалы топыр тойында,
Топ бас қосқан ойында,
Қасқа-жәйсаң алдында
Топ жиынды дулаттым.
Айдасаң алыс жерімді,
Алсаң ащы терімді,
Өзіне-өзі сенімді,
Тоят төс, салпы ерінді,
Топтан торай бермейтін,
Тұлпар аттай қунақпын,
– дейді. Қарап отырсақ кесек ой, асыра сілтеп, менмендікте байқалмайды. Сол заманның бір қатар ақындарының да осы сарындас өлеңдері бар, Сұрақ: осындай асқақ рухы бар қазақ поэзиясы, неге бүгінгі күні “сүйдім, күйдім” деген күйге түсіп кетті. (әрине барлығы бірдей емес, бірақ көпшілігі “махаббат” тақырыбынан айналып шықпай қоятынына келісетін шығарсыз)

2. Түбек, Жанақ ақындардың сарындарын соңғы айтып жүрген Шәкір ақсақал еді (Әбенов). Сұрақ: Бұл ақындардың дүниелері неге бүгін орындалмай жүр? Әлде өзектілігін жоғалтып алды ма?

Серікзат Дүйсенғазин:

Уағалейкумуссалам! Бүгінгі күні асқақ рухты поэзия жоқ дегеніңізбен келіспеймін. Сізге Ұлықбекті, Есенғалиды, Жәркенді, Есенқұлды, Тыныштықбекті, Ғалым Жайлыбайды, т.б. ақындарды оқуға кеңес беремін. Ал махаббат лирикасы әлем поэзиясында Антика дәуірінен басталса, қазақ поэзиясында сал-серілерден, ұлы Абайдан бастау алады. Оны шырқау биікке көтерген Мағжан Жұмабаев. Махаббаты жазуға болмайды деудің жөні бола қоймас. Мәселе қалай жазуда ғой. Бұл салада кемшілік жоқ деп отырған жоқпын. «Күйдім», «сүйдімді» келістіре алмай жатқандар да баршылық. Біз әлемдік поэзияның көшінен қалмау үшін барлық жанрды қамтуға тиіспіз. Осы ретте, ХХ ғасыр басында прозаның, поэзияның жанрларын жан-жақты дамытуды бастап берген Алаш қайраткерлеріне қарыздармыз. Егер Ж.Аймауытов, С.Торайғыров, М.Әуезов, М.Жұмабаев, Қ.Аманжолов сияқты мықты қаламгерлеріміз болмаса бүгінгі әдебиетіміз қандай хәлде болатын еді? Елестетіп көріңізші

Түбек, Жанақтардың айтыстағы мақамдарын іздеп жүрген адамның бірімін. Өткен ғасырдың соңына қарай Алматыда біреулерден естіп Шәкәрімнің көзін көрген, Шәкірдің қасында жүрген, жасы жүзге келген Омар Хаймолдин деген өнерпаз ақсақалды үйіне арнайы іздеп бардым. Сондағы мақсатым, айтыстағы Түбек пен Жанақтың, Әріп пен Көкбайдың мақамдарын үйренсем деп едім. Бірақ қария өте қырсық адам екен. Өкіншке қарай, бір апта айналдырып ештеңе өндіре алмадым. Ол мақамдар өзектілігін жойған жоқ. Тек білетін, үйрететін адам болмай тұр.


Нұрсұлу Оңғалиқызы:

Сәлеметсіз бе, Серікзат! Сізге қояр 2 сауалым бар:1.”Алла Тағала өзінің сүйікті құлдарына ақындық жолды береді” – деген пікірдемін. Бұл туралы Сіздің ойыңызды білгім келеді. 2.Сізді жазба поэзияда да өзіндік орныңыз бар ақын деп есептеймін. Жыр жинақтарыңыздың жеке кітап болып шығуына тілектеспін. Бұл бағытта жұмыстанудасыз ба?

Серікзат Дүйсенғазин:

1. Әрине, ақындық Аллаһ Тағаладан берілетін, атадан балаға қанмен тарайтын ерекше қасиет. Бірақ Жаратушы иеміз пенделерін ақын, ақын емес деп бөлмейді. Тек ақындардың бойында көпшілікті өзіне қарата алатын дарын бар. Егер ақынның аузынан дұрыс сөз шықса елге өсиет, бұрыс сөз шықса елге қасірет. Сондықтан Қасиетті Құранда «Шұғара» деген аят түскен. Оның мағынасын қазақшаласақ, «Ақындарға азғындар ереді, бірақ иман келтіргендеріне емес» делінген. Осының өзі ақынның қоғамда үлкен рөлі бар екенін көрсетіп тұр емес пе?

2. Пікіріңізге рахмет! Осы уақытқа дейін өлеңдерімді жинап, кітап шығаруды ойламаппын да. Сондықтан болар көптеген өлеңдерім жазылған жерінде қалып, жоғалып кетті. Жақында достарымның қолдауымен қолда бар жырларымды жинақтап баспаға тапсырып қойдым. Аллаһ қаласа, бір аптаның көлемінде жарық көріп қалар.


Жадигер Жамал:

Сәлеметсіз бе, Серікзат аға! Сізге шығармашылық табыстар тілеймін. Жақында өтетін шығармашылық кешіңіз көптің көңілінен шығады деген ойдамын. Шығармашылық кешіңізді неліктен “Перзент тілегі” деп атадыңыз?

Серікзат Дүйсенғазин:

Рахмет! Иә, 22 наурызда Астанадағы «Қазақстан» орталық концерт залында шығармашылық кешімді өткізуді жоспарлап отырмын. Кеш Ұлыстың ұлы күні өтетін болғандықтан халқыма, еліме, Астанама тілегім болсын ниетте осылай атадым. Екіншіден, мен сөзін жазған ата-анама арналған осы аттас ән бар. Оны кеш барысында Заттыбек Көпбосынұлы мен Әсел Ергешқызы қосылып орындайды. Мені өсірген, ержеткізген әке-шешем бір қуанса үлкен сауап емес пе?.


Полатбек ЖАНБАЕВ:

Серікзат інім, машина ұтып алған ақындарды көріп жүрсің. Олардың көбі айтыскер ақындар. Жазба ақындар ұсақ-түйекпен алданып жүр. Жыр мүшайрасын осындай көлемді сыйлықпен аптаса қалай болар еді? 100, 150 мың теңгені бас жүлде етіп жазба ақындарды таластырады. Айтыскер ақындар оны “менсінбейді”, рас қой? Бір ақындар ондаған машина ұтқан. Оларды көріп жазба ақындар қой бағып кеткісі келеді, Сенің жазба ақындарға жаның ашымайды ма?

Серікзат Дүйсенғазин:

Айтыс жазба поэзияға қарағанда сипаты бөлек өнер. Айтыста елдің алдында қарсы отырып алып өнер жарыстырасың. Яғни, сахналық өнер. Қазақтың ат бәйгесі, балуан күресі сияқты. Оған жүлде тікпесең қызығы да болмайды. Сосын айтыста қазылармен бірге халық та ақынның қарымын анықтауға қатысып отырады. Егер жүлде әділ берілмесе қарсылық көрсетіп, залдан шығып кетіп те жатады. Айтыста ақындықпен қатар, әншілігің, домбыра тарту шеберлігің, актерлігің қатар сыналады. Осылардың біреуі кемшін болса халықтың көңілінен шығуың қиын. Ал поэзияны жеке отырып алып та жаза бересің ғой. Ол үшін ешкім келіп сізбен дауласпайды. Сондықтан екеуін салыстыру меніңше ақылға қонымсыз.

Мүшәйраларға көлік тігілмейді дегеніңізбен келіспеймін. Былтырлары өткен Қасымның, Мұқағалидың мерейтойлық мүшәйраларында бас жүлдеге темір көліктер тігілді. Осыдан екі-үш жыл бұрын Жүрсін Ерман «Бір өлең – бір әлем» деген мүшәйра ұйымдастырып ай сайын бірнеше темір көлікті жазба ақындарға үлестірді. Шығыс Қазақстанда жыл сайын темір көлік тігіліп дәстүрлі мүшәйра өткізіліп тұрады. Бұдан басқа да мысалдар толып жатыр.

Жазба ақындарды өте қатты құрметтеймін. Қолымда билігім болса, әрқайсының жағдайын жасап берер едім. Бірақ ондай билікті бізге кім берсін? Өз басым жүз мың теңгені үлкен ақша деп есептейтіндердің қатарынанмын. Себебі, университетте доцент ретінде алатын жалақым оған да жетпейді.


Назгүл Ибраева (Семей):

Семейдің сері ағасы Серікзат аға, армысыз!

1-сауалым: Ноғайбай би “Ақынның құлағы өзінен 40 жыл бұрын туады” депті. Ал, Сіздің құлағыңыз ше?

2-сауалым: Ақын жаны тым нәзік, жараланғыш келеді. Сіздің жүрегіңіз нәзік пе? Сізді қалай жаралауға болады?

3-сауалым: “Әйел бақыты” деген сөз бар, ал Сіз үшін Ер бақыты деген не?

4-сауалым: Кезінде бірі білсе,бірі білмес, Сіз М.Бесбаев орындаған “Бозторғай” әнінің сөзін жаздыңыз. Қазіргі таңда қандай әншілердің әніне сөз жазып жүрсіз?

5-сауалым: Қадыр Мырза Әлі ағамыздың мынадай сөзі бар екен: “Нағыз ақынның 99 қасіреті бар” дейді. Ақын ретінде Сіздің қасіретіңіз не? Алдын ала Рахмет!

Серікзат Дүйсенғазин:

1.Ноғайбай бабамыз ақын жүрегінің сезімтал, жаңалыққа құштар болатынын айтқан шығар. Ал менің құлағым өзіммен бірге туған. Ешқандай көріпкелдік қасиетім жоқ және көріпкелдерге сене бермеймін.

2. Сұрағыңыз қызық екен. Жүрегім нәзік деп айта алмаймын. Бірақ жараланып қалатын кездері болады. Менің жүрегімді мұсылман туралы, қазақ туралы жаман сөз айтқан, екінің бірі жаралайды. Өсіп келе жатқан ұрпақтың оғаш қылығын көрсем мұңға берілетін кездерім де бар. Аллаһ Тағаладан өзіме әркез сабыр тілеймін.

3. «Бозторғай» әнінің сөзін жазған мен емеспін. Оны Әбдірахман Асылбеков деген ақсақал ақын ағамыз жазған. Мейрамбектің орындауындағы бірнеше әннің сөзін жазғаным рас. Қазір МузАРТ, Бәйтерек, Жігіттер сияқты танымал топтардан бастап бірқатар белгілі әншілермен шығармашылық байланыстамын. Жақында өтетін кешімде біраз сөзін жазған әндер орындалмақ.

4. Қазаққа келген қасіреттің бәрі менің де қасіретім. Себебі, мені төбесіне көтерген осы ұлт болмаса ақындық құным бес тиын екенін түсінемін.


Ұлбала:

Серікзат аға, сіз твиттегі бір жазбаңызда “жексенбіде отбасы, балаларға көңіл бөліп қойғанның артығы жоқ” деп жазыпсыз. Соған қарным ашып қалды. Сонда оларға жексенбіде ғана көңіл бөлу керек пе? Және оның өзін артығы жоқ депсіз. Осы сөзім қате болыпты деп мойындай аласыз ба?

Серікзат Дүйсенғазин:

Дұрыс айтасыз. Бұл менің және мен сияқты қалада жұмыс істейтін көптеген тағдырластарымның қасіреті. Баланы сәт сайын қадағалап отыруға мүмкіндік болып жатса кәнеки?! Жұмысбасты болғандықтан амалсыз балаларымызды балабақшаға береміз. Есейгеннен кейінгі көп уақыттары мектепте өтеді. Олар мектептен келгенде біз жұмыста боламыз. Үнемі алыс сапарларға шығатын өнер адамы деген атымыз тағы бар. Сондықтан кейде балаларға қарауға мұрша болмай жатады. Оны мойындаймын. Көбіне тәрбиемен үйдегі жарым айналысады. Ал сенбі, жексенбіде қолым қалт етсе міндетті түрде балаларыммен бірге серуендеймін. Твиттердегі жазба тек өзім туралы емес, балаларына көңіл бөлуге уақыт таба алмай жүрген мыңдаған ата-аналарғаүлгі болсын деген ниетте жазылған.


Дана Мукумова:

Серікзат аға! Астанада айтыс қашан болады, Наурызға карсы Астанада айтыс өте ме?

Серікзат Дүйсенғазин:

Астанада айтыс жазда қала күнінде өтеді. Оған дейін әлі жоспарда жоқ. Ал Наурызға қарсы Жүрсін ағамыз жүргізетін айтыс Жезқазғанның Сәтбаев қаласында болады.


Жанашырбек:

Осы сайт ұнай ма сізге? Несімен ұнайды ұнаса? Ұнамаса қай жері? Не қосуға болады? Нені алып тастауға?

Серікзат Дүйсенғазин:

Kazaitys.kz сайты маған ұнайды. Бұл жерден айтысқа қатысты барлық ақпараттарды алуға болады. Не қосуға болатынын былтыр сайттың редакторы Ұларбек Нұрғалымға айтқанмын. Қазір бірнеше рубрика қосты. Оны жалпыға жариялаудың қажеті болмас.


5: Өзіңіз қай айтысыңызды жақсы бағалайсыз?

Серікзат Дүйсенғазин:

Көп айтыстарыма көңілім толмайды. Ақын өз-өзіне көңілі толған күні ізденісін тоқтатады. Дегенмен сұрағыңызға жауап берейін. 2006 жылы Қорғанжында өткен айтыс пен 2011 жылы Ұзынағашта өткен айтыстарым сәтті шықты деп ойлаймын.


Жайдарман:

Әріптес ақындарыңыздың қай қырын қалай бағалайсыз? Айтыстағы ерекшеліктеріне кеңінен тоқталсаңыз. Тұрмыстық жағынан да айта отырсаңыз.

Серікзат Дүйсенғазин:

Қайсысын айтайын? Барлығын айту мүмкін емес. Әр ақынның өз ерекшелігі бар. Бірнешеуін атап көрейін. Аманжолдың байсалдылығы, Ақмаралдың салиқалылығы, Мұхаметжанның тереңдігі, Бекарыстың ой шапшаңдығы, Балғынбектің юморы, Дәулеткерейдің тегеуріні, Айбектің алымдылығы, Айнұрдың шымшыма әзілге жүйріктігі, Бауыржанның батылдығы, Мұхтардың тіл кестесі, Нұрматтың салмақты сөз саптауы, Әсемнің әдемі сөз саптауы, Ринаттың тап бермедегі тапқырлығы, Сараның екпіндете жыр төгуі, Жандарбектің жампоздығы, т.б. сияқты қырлары бүгінгі айтыстың шырайын кіргізіп тұр. Тұрмыстық жағы әркімнің жеке шаруасы. Ол жайында пікір айтпаймын.


Күнсая Тілеулесова:

Серікзат аға Cәлеметсіз бе! Жақында өткелі отырған шығармашылық кешіңізге сәттілік тілеймін!

1)Бала кезіңізді ең алғаш қандай мамандық иесі болсам деп армандадыңыз?

2)Жас Айтыскерлерлердің, жас ақындардың ішінде кімді ақындық өнердің биігінен көрінеді деп ойлайсыз?

3) Ақындық өнерден басқа қолыңыздан не келеді?

Серікзат Дүйсенғазин:

Рахмет! Бала кезімде жазушы, журналист болсам деп армандадым. Сол арманыма жеттім деп ойлаймын. Жазушылар Одағының мүшесі болмасам да, қолымнан қаламым түскен жоқ. Айтып жүрген әңгімем де әдебиеттің кешегісі, бүгіні, келешегі.

Жас айтыскерлерден Жандарбек, Дидар, Мейірбек, Мейіржан, Сырым, Қанат, Таңжарық, Нұрқанат, Қажымұқандардың болашағынан үміт күтемін.

Ақындық өнерден басқа қолымнан ғылыммен айналысу келеді. Сосын студенттерге әдебиет тарихынан сабақ беремін.


Өркен:

Жалпы қазақта «айтыс-тартыс» деген қос сөз бар ғой, осы сөз айтыс өнерінің бүгінгі бет-бейнесіне айналып кеткен жоқ па?

Серікзат Дүйсенғазин:

Айтыстың сипаты тартыс қой. Кез-келген әдеби шығармада тартыс (конфликт) болмасақұны болмайды. Айтыс та жартылай әдеби жанр. Оның қызық болуының өзі тартыстың барлығында. Ал сіздің тұспалдап отырғаныңыз бүгінгі айтыстың айналасындағы «ырың-жырың» ғой. Адам пенде болғасын түсініспеушілік болып тұрады. Бәрі қалпына келеді деп үміттенемін.


Дәулет:

Қазір ақындар нені айтам десе еркінде, бірақ осы ақын тілінің еркіндігі халық мүдесіне зияны тиіп жататын жайттерін де кездестіріп жатырмыз. Олар болса Тәуелсіздік дәуірінің ақындары алдымен нені ескеруі тиіс?

Серікзат Дүйсенғазин:

Дұрыс айтасыз. Ақын халықтың айнасы. Оның үстіне «Айтылған сөз – атылған оқ»екенін де білесіз. Айтыскер ақынның әр шумағы Тәуелсіз Қазақ елінің болашағына қызмет етуі тиіс. Елдік мүдде, ұлттық мақсат бірінші орында тұруы керек. Ақынның сөзі сонда ғана ұзақ жасайды.


Ermeк:

Айтыс идеология құралы дегенге қалай қарайсыз? Өнерді саясатқа айналдыру қаншалықты дұрыс?

Серікзат Дүйсенғазин:

Айтыс ұлттық идеологияның құралы екені рас. Оразалы марқұмның «Бір ақынның сау болса тіл мен жағы, мың адамның айтылар мұң мен зары» дегені есіме түсіп отыр. Соғыс жылдарында Сталиннің өзі еңсесі түскен халықты рухтандыру үшін Жамбыл, Нартай, Шашубайларды қатыстырып, айтыс өткізген. Егер айтыс идеология болмаса қиын кезде ақша шашып олай жасамас еді. Өнерді саясатқа айналдыру дұрыс емес. Бірақ өкінішке орай, қазіргі жағдайда кез-келген өнер саясаттан тыс өмір сүре алмайды.


Аршын:

Айтыста айтамын деген сөзіңді айта алмай қалған, кедергіге ұшыраған сәттерің болды ма?

Серікзат Дүйсенғазин:

Ондай жағдай болды. Осыдан үш-төрт жыл бұрын Тәуелсіздік күніне арналған айтыста қытай қазақтарының жағдайын айтамын деп таяқ жегенмін. Айтысымды тоқтатып тастады.


Жекебатыр:

Мұзартпен достығыңыз қалай басталып еді?

Серікзат Дүйсенғазин:

МузАРТ-тағы Сәкен мен Мейрамбекті, бұрынғы құрамдағы Мақсатты сонау тоқсаныншы жылдардағы студент кезімнен білемін. Өнер адамы болғандықтан сол кездерде араласа бастадық. Қазір ең жақын достарым. МузАРТ-тың директоры Ерлан Жүнісбай, музыкалық продюссері Арман Бексұлтандармен де жақсы доспын. Кенжебек туған інім сияқты.


Ұлан:

Әндерге сөз жазып жүрсіз, жалпы жазба ақын мен айтыскер ақынның арасында қандай айырмашылық бар?

Серікзат Дүйсенғазин:

Жазба ақын мен айтыс ақынын біріктіріп тұрған өлеңі ғана. Әйтпесе екеуі екі бөлек жанр. Жазба поэзия тереңдікті, сыршылдықты, көркемдікті талап етеді. Ол әлемдік деңгейдегі өте бекзат өнер. Жазба ақындар бір жылда қанша шумақ өлең жазатындарын өзі біледі. Мүмкін бір-ақ өлең жазатын шығар немесе бес том өлең жазып тастауға да болады. Ал айтыста ондай мүмкіндік жоқ. Халықтың қарсы алдында отырып жыр тудырасың. Оның үстіне әншілікті, домбырашылықты, актерлікті, ой ұшқырлығын талап ететін синкреттілігі тағы бар. Өлеңің көркем, айтар ойың өзекті, әзілің өткір болмаса ақындығың мойындалмайды. Айтыс тек бізге керек. Өйткені ол қазаққа ғана тән ұлттық өнер. Сондықтан оларды салыстыру дұрыс емес. Екеуі де спорт болғанымен футбол мен боксты салыстыра алмайсың ғой. Сол сияқты.


Бағдолла:

«Айтыста шынайылық жоқ. Суырып салма айтыс қазақтан қалғалы қашан. Жаттанды айтыс бүгінгінікі» деген пікірмен келісесің бе? Жалпы айтыстың деңгейі қандай? Сіздердің замандастарыңыздың жарқырап шыққан кезіндегі айтыспен қазіргі айтыстың бағасы қандай?

Серікзат Дүйсенғазин:

Кез-келген сайысқа дайындалған сияқты айтысқа да дайындық қажет. Алдын-ала ойымызды ширатамыз. Бірақ айтыс ақындары суырып сала алмайды деген пікірге күлкім келіп отыр. Ол сәл артықтау айтылып қойған сөз сияқты. Мен өз басыма жауап беремін. Кез-келген сәтте суырып салып айтып бере аламын. Әріптестерімнің арасынан да суырып салып айта алмайтындарын көргенім жоқ. Барлығы да жарау тұлпар сияқты жүйріктер ғой. Енді жастардың арасында кейбір бір қайнауы жетпей жатқандар бар шығар. Бірақ үлкен сахнада жүргендердің бәрі мықты.

Айтыстың деңгейі қазір жақсы. Кілең «сен тұр, мен атайын» деген жастар қаулап өсіп келеді. Біздің замандастарымыз шыққан кезде айтыстағы аймақтық дәстүрлер сақталатын еді. Киім киісінен, сөзінен, домбыра тартысынан қай ақынның қай облыстан келгенін тұспалдап тануға болатын. Қазір сол жағы ақсап тұр.


Beisen:

Aйтысты бұрынғыдай көгілдір экраннан көп көре бермейміз. Бұл айтыстың тоқырау кезеңі ме? Сіздіңше айтыстың болашағы қалай болмақ? Уақыт өте келе мүлдем жойылып кетпей ме?

Серікзат Дүйсенғазин:

Айтыс Үкіметтің қолдауымен ЮНЕСКО-ның қорғауындағы «бекзат өнер» номинациясына ұсынылды. Сүйінші хабар күтіп жүрміз. Егер қабылданса ол әлемге кеңінен қанат жаяр еді. Айтыс қазақ деген халық барда жойылмайды. Пессимизмге берілмейік. Оны жоғарыда айттым.


Әділ:

Айтыс сахнасында жүргеніңізге де көп болды. Жақында шығармашылық кеш өткізбекшісіз. Осы өнер жолында жинаған тәжірибеңізден қандай ой тұттыңыз?!! Бала күніңізде өнерден басқа өзге салаға деген қызығушылығыңыз болды ма?!

Серікзат Дүйсенғазин:

Бойымдағы сол кішкентай ғана өнер болмағанда мүмкін ауылда қой бағып жүрер ме едім? Біз отбасында сегіз баламыз. Менің өнерге құштарлығым солардың барлығының жолын ашты. Алғаш Алматыға жинап бауырларымды оқытуға септігім тиді. Қазір бір әпкем, үш інім Астанада қызмет істейді. Қалған бауырларым Семейде. Мұның бәрін айтып отырғаным, «Өнерлі өрге жүзер» деген рас екен. Жинаған тәжірибемнен тұтқан ойым осы. Бала күнімде аздап спортпен айналысқаным бар. Басқа салаға аса қызыққаным жоқ.


Едіге:

1.Кітап оқуға қаншалықты уақыт бөлесіз?

2.Астанадан шалғай жатқан Ақтау, Атырау секілді қалаларда шығармашылық кешіңізді өткізу жоспарыңызда жоқ па?

3. Қазіргі жас ақындарға қандай қасиеттер жетіспейді деп ойлайсыз?

4. Депутат болғыңыз келмей ме?

5. Өлеңді күндіз, әлде түнде жазасыз ба? Өлең сізге қалай келеді?

Серікзат Дүйсенғазин:

1. Кітап оқуға күнделікті көңіл бөлемін. Себебі, университетте әдебиет тарихынан сабақ беремін. Ғылыммен айналысамын. Білімімді толықтырып отырмасам көштен қалып қою оп-оңай.

2. Атырау мен Ақтауда шығармашылық кеш өткізу әзірге жоспарымда жоқ. Жол түсіп жатса елмен кездесуге қарсы емеспін.

3. Жас ақындар жеткен жетістіктеріне тоқмейілсіп кетпесе екен деген тілек қана бар.

4. Егер Аллаһ нәсіп етіп жатса неге депутат болмасқа? Ол жерде отырғандардың мойнында үлкен жүк бар екенін түсінемін. Отаныма, халқыма пайдасы тиетін кез-келген қызметтен бас тартпаймын.


Мейірім:

Ассалаумағалейкум, Серікзат аға! Талай айтыс өтіп жатыр. Бүгінде олар кітап немесе аудио-видео жинақ болып басылып жатыр ма? Кейін пәленше былай деп айтыпты деп ел аузынан жинақталып, өзгеріске ұшырап кетіп жүрмей ме?

Серікзат Дүйсенғазин:

Уағалейкумуссалам! Тұтастай болмаса да там-тұмдап жинақталуда. Осы kazaitys.kz сайты мен aitysker.com порталы бұл салада үлкен еңбек етіп жатыр. Теледидарға түсірілген, радиоға жазылған айтыстардың барлығы мұрағаттарда сақтаулы. Оларды ешкім өзгерте алмайды. Мен қызмет істейтін кафедрадағы айтысты зерттеуші ғалымдар соңғы жылдардағы ең мықты айтыстарды іріктеп, жинақ шығарсақ деп жоспарлар отырмыз.


Кенжебек:

Тәуелсіз елдің ақыны қандай болу керек?

Серікзат Дүйсенғазин:

Тәуелсіз елді ақыны осы елдің болашағына қажетті сөздерді ғана айту керек.


Тілеп:

Соңғы айтыстарда әп-әдемі-ақ шауып жүрсіз, бірақ соңғы 3-4 жыл көлемінде сізге орын тимей жүрген секілді. Не себепті?

Серікзат Дүйсенғазин:

Жүлде деген де Аллаһ Тағаланың нәсібі. Қанша жерден жақсы дайындалсаң да қисыны келмей қалатын сәттер аз емес. Бірде бабымыз, бірде бағымыз кем түсіп жатады. Бірақ соңғы екі-үш айтыста жүлделі орынға іліккен сияқты едім ғой. Мүмкін сіз байқамаған шығарсыз.


Алтынбек:

Қайбір жылы Қырғыздың Аалы деген ақыны қазақтың айтысын сынап кетті. Біздің айтыс сынайтындай деңгейде ма? Ал, өздері бір сөзді, бір ұйқасты қайталай береді.

Серікзат Дүйсенғазин:

Аалы бауырымның ақындық өнерін бағалаймын. Бір елдің маңдайалды ақыны ғой. Бірақ қырғыз ақындарының қазақ айтысын сынайтындай жөні жоқ. Ол елдегі ақындарды да, өткен айтыстарын да бірнеше рет барып көргем. Деңгейі төмен. Өлеңдерінде көркемдік ізденіс деген байқалмайды. Солай бола тұра бізді сынайды. Ол тек қана өркөкіректік деп санаймын.


Марат:

Ассалаумағалейкум. Қоғамдағы жағдаяттардан ақын шет қала алмайды ғой. Өткенде Алматыда митингке шыққандардың ісін қалай қарайсыз? Сол митингтің соңынан естігеніміз оны бастап жүрген, ашына айқайлап жүрген анау қыздардың бірі – лесбей, бірі – иудей дінінде, сенімінде болып шықты. Сонда бұлар кімдер? Олар қазақтың болашағын ойлай ала ма?

Серікзат Дүйсенғазин:

Уағалейкумуссалам! Алматыда сондай бір жағдай болды дегенді баспасөзден оқыдым. Мүмкін кейбір адамдар қоғамдағы қымбатшылыққа, ақша тұрақсыздығына ашынып жүрген шығар. Оларды да түсінем. Діни сенімдеріне көзім жетпегендіктен сырттарынан ғайбат сөз айтқым келмейді. Біздің елге қазір ешқандай бүліктің керегі жоқ. Барлығы бейбіт жолмен шешілуі тиіс. Бүлікшіл елдердің жағдайын көзіміз көріп отыр. Сондықтан қазаққа дәл қазіргі сәтте жұдырықтай жұмылу аса қажет. Әйтпесе, ел мен жер тағдыры сынға түсіп кетуі мүмкін. Жан-жақта анталап отырған алпауыт елдер сәл қиыс бассаң аямайды. Соңынан опық жеп қалмауды ойлауымыз керек. Опық жеудің не екенін ХҮІІІ ғасырда «Ақтабан шұбырынды» дәлелдеп берді емес пе? Жерімізден айырылып қала жаздадық. Халқымыздың саны бірнеше есеге азайып кетті. Біз қазір тыныштықта өркендеп, өсіп-өніп алуымыз керек. Санымыз қырық миллионға жеткенде азуымызды көрсететін кез туар, Аллаһ қаласа!


Редакциядан:

Сонымен, қадірлі оқырман! Серікзат ақынымыздың жауаптары осылай өріліпті. Бағасын берер өздеріңіз. Біз сайт оқырмандарымен бүкпесіз ой бөлісіп, қаншама сауалдарға салмақты жауап берген ақынымыз Серікзатқа алғыс айта отырып, отбасына екі дүниенің жақсылықтарын тілейміз.
Сауал жеңімпаздары төмендегідей:
Бірінші орын – Едіге;
Екінші орын – Ұлбала;
Үшінші орын – Рүстем Нұркенов;
Ескерту: Жүлделі оқырмандар сайтымызға тіркелген электронды поштасы арқылы мына мекен-жайға (ularbek-44@mail.ru) қалтателефондарының номерін жіберсін.